ڕەخنە لە عەقڵی فاشیستی - بەشی یه‌ك

ئەوەی لێرەدا دەیخوێننەوە، بەشی یەکەمە لە دیالۆگێک لە نێوان مەنسوری تەیفوری و بەختیار عەلیدا، هەفتانە لێرەوە بەش بەش بڵاویدەکەینەوە.

 ڕەخنە لە عەقڵی فاشیستی - به‌شی ١

دیالۆگێک لە نێوان مەنسوری تەیفوری  و بەختیار عەلیدا

مەنسوور تەیفووری: ئیدەی ئەکەمم بەم جۆرە دەست پێدەکەم، هەوڵەکەش ئەوە دەبێت لەپڕ لە ئیدەی تازە هەڵکەوین، ئەمەش وادەکات بە جۆرێک لە ژوونالیزم و پرسیاری ئامادە و وەڵامی کڵێشەییش بترازێین، بە تایبەت لەو پرسیارانەی وەک کڵێشەی نامەی ئیدارییان لێهاتووە: لە پڕ ناوێکی تازە هات، ناوێک کە رەنگە بە خەیاڵدا نەهێنرابێت، کەچی کەس وەها روون و ئاشکرا ناوی نەبرد، یان باشترە بڵێین بەدینەکردوە : فاشیزمێک خەوتووە و خەریکی بەخەبەر هاتنە. ئێوە ئەمەتان لە نێوکۆییەکدا بەکارهێناوە کە تەنیا دوو دەیەیە لە راپەڕینەکەی دژی جۆرێک فاشیزم تێدەپەڕێت؛ لە لایەکی دیکەشەوە، وەک دەزانن فاشیزم دوو ماشینی گەورەی دەوڵەتیی خاوەن ریز و رێکێتیمان بیردەخاتەوە، ئاڵمان و ئیتالیا، دەزگای رێک و پێک و وردکار، ئەفسەر و لەشکری رازاوە و بەدەستوور، پیشەسازیی گەورەی جەنگی، کۆمەڵگایەکی مۆدێرن و جەماوەری بە جۆش و هەڵچوو. کەچی ئەم نیشانانە لەو ناوکۆییەدا ئێوە باسی فاشیزمی تێدا دەکەن، ونە. ئەمە چۆن لێکبدەینەوە؟ با روونتر بڵێم: فاشیزم نوێبۆتەوە؟ فۆرمی گۆڕیوە؟ یان گەر بە پێی تەعبیرەکەی ئێوە بێت فاشیزم لە دەوڵەت زیاترە و دەبێ رەگەکانی لە جێگەی دیکەدا بپشکنین، ئەمە بۆیە دەلێم چونکوو " کراواتدارەکانی نێو ماشین" وەک " ئاکادمیستەکان" دەتوانن خێرا دەست ببەن بۆ قامووسێکی زاراوە سیاسیەکان و بڵێن: "ئەوەتا کێشەی میتۆد، بڕوانە نا_ئاکادیمیزم"، هاوکاتی ئەوەی زاراوەشیان بۆ پیشنیار  یان مۆرەیان بۆ هەڵدان نەبێت. بڵێین ئەمە جۆرێک گاز گرتنە لە "سێهەم سێوەکە"؟

بەختیار عەلی: نا، من بڕیارمداوە نەچمە ناو گفتوگۆی بێزەنتییەوە لەگەڵ کەسدا، بە تایبەت ئەوانەی دەتوانن چوار وتارت لەسەر بنوسین، بێئەوەی هەوڵیان دابێت هیچ شتێکی جەوهەری لە تێزەکەت بخوێننەوە. موهاتەرات و موزایەدەی سیاسی و تۆمەت بەشکردن، ئیشی من نییە. هیچ کەسێک لە مرۆڤێک ترسناکتر نییە، کە توانای نوسینی هەیە، بەڵام توانای خوێندنەوەی نەماوە، ئەمڕۆ بە بەربڵاوی سەروکارمان لەگەڵ جۆرە نوسەر و ڕۆشنبیرانێکدایە لەو جۆرە، مرۆڤ لەگەڵ ئەمانەدا جگە لە کات بە فیڕۆدان، هیچی چنگ ناکەوێت، دیالۆگ کاتێک دروستدەبێت، بەرامبەرەکەت گوێبگرێت، بخوێنێتەوە، یان لایەنیکەم بوەستێت تا تۆ خۆت ڕووندەکەیتەوە، تێزەکەت دەگەێنیتە کۆتایی. بۆ تێگەیشتن لە مانای چەمکی فاشیزم بەوجۆرەی کە من بەکاریدەهێنم، چوار مەرج یان دەروازەی سەرەتایی و پێشوەخت پێویستن، کە بەمجۆرە ڕونیاندەکەمەوە.

خاڵی سەرەتایی یەکەم: عەقڵمان لە سنووری سلێمانی و هەولێر بهێنینە دەرێ، بتوانین کە دەڕوانین تەواوی ناوچەکە و تەواوی مێژووی سەدەی بیستمان لە بەرچاو بێت، من چەمکەکە وا بەکارناهێنم لە سنووری شارەوانی سلێمانیدا دونیای پێبخوێنینەوە، ئەوەی قسەی لەسەر دەکەین مێژووی خوێناوی خۆرهەڵاتە لە سەد ساڵی ڕابوردوودا، بە هەموو جەنگ و ئایدۆلۆژیا و دەوڵەت و حیزب و ئۆپۆزسیۆنە خوێناوییەکانییەوە. کە باس لە فاشیزم دەکەین، نیاز نییە تەنیا یەکێتی و پارتی پێ بخوێنینەوە، بەڵکو مەبەست خوێندنەوەی مێژووی توندوتیژییە لە خۆرهەڵات. من پێموایە یەک ڕووداوی گرنگ لە مێژووی خۆرهەڵاتدا هەیە، یەک جوڵاندنی گەورەی مێژوویی، ئەویش نزیکبوونەوەی خۆرهەڵات و خۆرئاوایە لە یەکدی لە ساتی هاتنی مۆدێرنەدا، هاوشان بە هاتنی سوپا ئیمپریالیستییەکان بۆ خۆرهەڵات، ئەو ساتەی کە مارکسیش دەیخوێنێتەوە دەڵێت، مێژووییەکی بەردین و دووبارە هەیە و بەم بەریەککەوتنە، جوڵەیەکی نوێ پەیدا دەکات. ئەم ساتە سەرەتای دەرکەوتنی دوو فۆرمی گرنگن، یەکێکیان کەپیتالیزمی خۆرهەڵاتییە، کە فۆرمە ئابورییەکەی مۆدێرنەیە، لەگەڵ فاشیزمی خۆرهەڵاتیدا، کە گوزارشتە لە پەرچەکردارە جیاوازەکانی ناو شوناسە جیاوازەکان. بە واتایەکی تر، ساتی سەرهەڵدانی زمانێکی توندوتیژی نوێیە، کە دەبێت بە شێوازی زاڵی قسەکردن لە ناو کۆی کایەی سیاسیدا .

خاڵی سەرەتایی دووەم: سەیرنەکردنی فاشیزم، وەک خەسڵەتی بزاوتێکی سیاسی یان ئایدۆلۆژی دیاریکراو، بەڵکو وەک ناوێک بۆ ئەو پەیوەندییە خوێناوییەی مرۆڤەکان و شوناسەکان و جیاوازییەکان بەیەکەوە گرێدەدات، واتە فاشیزمی خۆرهەڵاتی زاراوەیەکە بۆ وەسفی ئەو ڕۆحە گشتییەی لە ناو ئەو بۆتەیەدا زاڵبووە کە تێیدا دەژین، ئەو بۆتەیەی فەیلەسوفێکی وەک فۆکۆ ناوی دیسپۆزەتیڤی لێدەنێت.  واتە ئەو هێزەی کە زمانی قسەکردنمان دیاریدەکات، سروشتی حەقیقەت و سروشتی خەون دەستنیشاندەکات ، شتی مەنتیقی و نامەنتیقی، عەقڵانی و ناعەقڵانیمان بۆ جیادەکاتەوە. بە واتایەکی تر بوونی هێزێکی زۆر گەورەی چەپێنەر لە ناو جیهانبینی و سیستمی گووتار و ڕوانین و زمانماندا کە بوونی «ئەویدی» دەکات بە شتێکی ترسناک، بوونی هەموو شتێکی نامۆ  وەک  هەڕەشەیەکی وجودیی گەورە سەیردەکات، لە ناوەڕاستی فاشیزمدا هەمیشە «ئەویدییەکی» ترسناک هەیە کە یان وێرانماندەکات یان دەبێت وێرانیبکەین، ئەم «ئەویدییە» ترسناکە لە هەموو جێگایەک و لە هەموو پنتێک و لە هەموو ئایدۆلۆژیاکان و هەموو ساتە مێژووییەکان و لای کۆی شوناسەکان هەیە، لەبەرئەوە ئەمە خاڵی هاوبەشی تەواوی کایەکەیە کە ماشێنی شوناسە جیاجیاکان دەخاتە گەڕ، ئەمە دیاردەیەک نییە لای کورد هەبێت و لای عەرەب نەبێت، لای شیعە هەبێت و لای سوننە نەبێت، بە پێچەوانەوە چەپاندنی وێنەی ئینسانی ئەویدی، گۆڕینی «ئینسان» بۆ شتێکی چەپێنراو و غائیب، مرۆڤ وەک «مکبوت» دەبێتە پارادایمی سەرەکی. ئەویدی دەبێتە شتێک کە هیچ کات ناگەینە یەک، هیچ شتێک کۆمان ناکاتەوە، لێرەدا مۆنۆپۆڵکردنی وێنەی ئینسان بەس بۆ من و هاوشوناسەکانم  هەیە، من و ئەوەی من هەڵیدەبژێرم، وە ناردنی ئەویدی و ڕوانین لێی وەک بوویەکی حەیوانی، بە کورتی ئەنیمالیزەکردنی ئەویدی.  «ئەنیمالیزە ـ بە حەیوانکردنی ئەویدی» بەرەو خوێندنەوەیەکی قووڵ و بەربڵاومان لە زمان و کولتوور و خەون و سیاسەت دەبات. من لە هەموو جێگایەکی ژیان و قسە و ڕوانینی مرۆڤی خۆرهەڵاتدا، ئەو پرۆسە سایکۆ ـ سیاسییە قووڵە دەبینم، کە لەوە دەرچووە، دیاردەیەکی پەراوێزیی بێت، پرۆسەیەکە نەستی سیاسیمان بەردەوام بە تیورە و بە گووتار و بە تێزەکانی ماکیاژی بۆ دەکات و دەیشارێتەوە. ماشێنی فاشیستی ئەو جێگایەیە کە تێیدا خودی ئینسانیمان پێویستی بە ڕاگرتنی خودێکی حەیوانی دی هەیە، ڕاستەوخۆ و ڕووبەڕوو بەرامبەر بە خۆی،  تا لە بوونی ئینسانی خۆی دڵنیابێت، فاشیزمیش  گواستنەوەی بەربڵاوی ئەم پرۆسێسە دەرونیەیە بە کۆمەلێک میکانیزم و پلەی جیاواز جیاواز بۆ ناو سیاسەت.

خاڵی سەرەتایی سێهەم: ئەم چەمکە تەواو لە دژ وە بە پێچەوانەی ئەو ڕوانینە تەقلیدییەوە بۆ سیاسەت ئیشدەکات، کە سیاسەت وەک زمانی ئایدۆلۆژی گروپێک یان شوناسێک یان چینێک دەزانێت، سیاسەت لێرەدا گوزارشتە لە ترسێکی قووڵی ناوەکی، نە کەرەستەی تەعبیری فیکری هێزێکە لە هێزەکان لە خۆی، نە ئەداتی ڕێکخستن و کۆنترۆلکردن و بەڕێوەبردنە، بەڵکو کۆبوونەوەی ناڕێک و تۆپەڵ ئاسای گروهێکی بەشەرییە لە دەوری ترسێک و داڵدەیەک و ئەمانێک، لەدەوری وێنەیەکی هاوبەشی دوژمن، یان بە مانا دۆلۆزییەکە بۆتەیەکە کە تێیدا خواستی خۆپاراستن و خۆشاردنەوە و خۆتێرکردن و خۆخاڵیکردنەوە و خۆئۆرگازمکردن ئیشدەکات. ئەوەش وادەکات کایەی سیاسی خۆی بە گشتی بە بارگەی فاشیستیانەوە و ئەگەری تەقینەوەی ترسناک بارکرابێت. لێرەدا بە کارهێنانی پێناسەکانی سیاسەت لە خۆرئاوادا، بۆ پێناسەکردنی سیاسەت لە خۆرهەڵاتدا، پوچ و بێبەهایە. لە پشت زاراوەی فاشیزمەوە، پرسیارێکی بنەڕەتیتر و گەورەتر هەیە کە هەوڵدەدەم وەڵامیبدەمەوە، سیاسەت لە خۆرهەڵات چییە?. بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە، نە لۆک، نە ڕۆسۆ، نە مارکس ڕاستەوخۆ بەدەردمان ناخۆن، دەبێت بۆ وەڵامی فەندەمنتالتر و ڕوونتر بگەڕێین، چەمکی فاشیزم بەشێکە لەو هەوڵە، ئەو چەمکە دەرگایەکمان بۆ دەکاتەوە، شتێک لە ناواخنی پارادایمە تاریکەکە ئاشکرادەکات، کە دەتوانین لەوێوە بڕۆینە ناوەوە یان لایەنیکەم بەجۆرێکی سەرەتایش بووە، بیری لێ بکەینەوە.

خاڵی سەرەتایی چوارەم: زیگمۆند باومان باس لە عەقڵی مرۆڤی مۆدێرن دەکات، وەک عەقڵێکی یاساخواز، کە تێیدا دەوڵەت ڕۆڵی باغەوان دەبینێت، باغەوانێک کە پرەنسیپە بنەڕەتییەکانی مۆدێرنە، سەبارەت بە رێکخستنی تەواو، سیستم و نەزمی جوان،  پلاندانان و دڵسۆزی بۆ کار  لە خۆی دەگرێت، ئەو پێیوایە ئەم بۆچوونە فاشیستییە سەبارەت بە «دەوڵەتی باغەوان» تەبا و هاوجووتە لەگەڵ خواست و تێگەیشتنی مۆدێرنە خۆیدا لە دەوڵەت، واتە لە نێوان ئیدیالی مۆدێرنە و ئیدیالی فاشیستیدا بۆ دەوڵەت، هێندەی لێکچوون و هاوشێوەیی هەیە لێکترازان و دابڕان نییە. ئەم تێزەیە بە بەربڵاوی هاتۆتە خۆرهەڵات و کوردستان، هەوڵدان بۆ دروستکردنی دەوڵەتی بەهێز، دەوڵەتێک هەموومان لە خۆی بگرێت، دەوڵەتێک  هیچ ڕووبەرێک لە دەرەوەی دەوڵەت فەرامۆش نەکات، ئەرکی دروستکردنی هارمۆنییەت و گونجاندن و لە ئامێزگرتن بێت، ئەم بۆچوونە بۆ دەوڵەت کە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن و ڕۆشنبیرە نیولیبرالەکان پێکەوە کۆدەکاتەوە، پێکەوە ئیشی بۆ دەکەن، تێزەیەکی ترسناکە و جەوهەرێکی فاشیستیانەی هەیە. هەر سیاسەتێکی ئەلتەرناتیڤ، سەرەتا دەبێت ڕەخنە لە رۆحیەتی بەهێزکردنی دەوڵەت بگرێت، دەوڵەت بە گشتی، نەک دەوڵەت کە موڵکی حیزبێک بوو خراپە، بەڵام کە بوو بە موڵکی چوار حیزب، ئیتر وا وێنا بکرێت بووە بە موڵکی ئینسانەکان و کۆمەڵگا.  ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم درۆیە کە لیبرالییەت بە فاشییەتەوە گرێدەداتەوە، سەرەتایەکە بۆ ڕەخنەگرتن لە تێڕوانین بۆ دەوڵەت وەک باغەوان. دەوڵەت دەزگایەکی سەربەخۆی، خودخواز و کۆنترۆڵکەرە، تا بەهێزتر بێت، تا شەرعییەتی پتر بێت، هێزی لەسەر کۆنترۆڵکردن و دیسپلینکردن و لە قاڵبدانی ئینسان گەورەتر دەبێت. هێزی کۆمەڵگا لەوەدایە بەشێکی بەهێزی هەمیشە لە دەرەوەی دەوڵەت بێت، لە دۆخی مقاوەمەی دەوڵەت و دەزگا سێبەرەکانیدا بێت، دژ بە چەمکی ڕێکی و دیسپلین و خزاندنی ئینسانەکان بێت بۆ ناو پڕۆژە و پلانە گەورەکان. ئەو تێزەیەی کە ئێستا  بە ناوی دەوڵەتێک کە «دەبێت نیشتیمان دروستبکات» «دەوڵەتێک دەبێت مرۆڤ و هاوڵاتی دروستبکات» بڵاوبۆتەوە، دەوڵەتێکی بەهێز کە دەبێت بە سوپایەکی بەهێز، بە دەزگای ئەمنی بەهێز هاوڵاتیانی بپارێزێت، تێزێکی فاشیستیانە و سەر بە ڕەهەندە تۆتالیتارەکەی مۆدێرنەیە. جگە لەوەی لە مێژووی مۆدێرنی خۆرهەڵاتدا، دەوڵەت هیچ کات هاوڵاتیانی لە هیچ شتێک نەپاراستوە، خودی جەنگەکانی، خودی دروشمە ناسیۆنالیستییەکانی بەشێک بوون لە ئیشێکی سیستماتیک بۆ لە ناوبردن و دیسپلینکردنی مرۆڤەکان لە چوارچێوەی خەیاڵات و خەونی فاشیستیانەی شوناسە گەورەکاندا. لێرەوە  نیولیبرالە کوردەکان، پۆزەتیڤیستەکان کاتێک فیکری لیبراڵ دەهێنن، تەنیا ئەو بەشەی دەهێنن کە بە پلەی یەک ئەفسانەی دەوڵەتێکی مرۆڤدۆست و عادیل بڵاودەکاتەوە، دەوڵەتێک لە بنەڕەتدا لەسەر زەوی بوونی نییە، ستایشی فۆرمی «دەوڵەتی باغەوان» یەکێکە لە کۆڵەکە سەرەکییەکانی عەقڵی سیاسی ئێمە، وە بڕێکی زۆری ڕەخنەی ئەمڕۆی ئەو گووتارە نیولیبراڵەی لە کوردستان و خۆرهەڵات زاڵە لە دەسەڵات ئەوەیە کە ئیدیالی ئەم دەوڵەت باغەوانەی نەگەیاندۆتە باڵاترین پلەی خۆی، واتە نەبۆتە ئەو دەوڵەتە پێرفێکتەی کە هەموو شتێک بخاتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە، لێرەدا ڕەخنەگران لە پادشا، لە خودی پادشا پادشاگەراترن، رەخنەگران لە دەستەڵات، لە خودی دەسەڵات دەوڵەت تەڵەبترن. گەر سەیری ئەو شوکر و تەقدیرانە بکەیت کە ڕۆشنبیرە ڕاستڕەوە پۆزەتیڤیستەکان ساڵانە بۆ دەزگا ئەمنییەکانی دەنێرن، چونکە باش بە واجبی خۆیان هەستاون، بۆت دەردەکەوێت فیکرەی دەوڵەتی بەهێز و چالاک، بەشێکی بنەڕەتی و پێکهێنێکی بنەمایی ئەم گووتارەیە، کە بەهێزکردنی دەوڵەت بە وەزیفەیەکی ئاسایی خۆی دەزانێت و وەک بەڵگەنەویست و سروشتی وەریگرتووە و لە ناو کۆمەڵگا و مرۆڤەکانیشدا چاندوێتی. بە کورتی، بەشێکی قسەی من لەسەر فاشیزم، قسەیە لەم هێزە ئەفسانەییەی دەدرێتە دەوڵەت. واتە لادانی ئەو ماسکە لیبرالییەیە کە لە سەری زۆر لە تێزە و گووتارە فاشیستییەکاندایە.

ئەم چوار خاڵە زۆر سەرەتایین بۆ ئەوەی بزانین، لە پشت زاراوەی فاشیزمەوە قسە لە چییە و نەکەوینە ناو موهاتەرات و وڕێنە و فیشەکی وێڵ تەقاندن ... هەڵبەت دڵنیام لە کاتی قسەکردندا، بەدرێژیی دێینە سەر بەراوردی فاشیزمی خۆرئاوایی بە فاشیزمی خۆرهەڵاتیش. لێرەوە تەنیا دەتوانین قسەبکەین و دەست بە گفتۆگۆبکەین، ئەوەی ڕەخنەگران پێیان وایە فاشیزم دیاردەیەکی ئەوروپییە و ناکرێت خسوسییەتێکی خۆرهەڵاتی بدەێنێ، تێبینییەکە جێگای سەرنجە، جێگای سەرسامیشە، چونکە ئەو هاوڕێیانە بەردەوام بەدوای خسوسییەتدا دەگەڕێن، بۆ هەموو شت قایلی خسوسییەتن، بۆ فاشیزم نەبێت. هەندێکیان بەردەوام قسە لە تایبەتمەندی و خسوسییەت دەکەن، قسە لە خسوسییەتی دینی ئێمە دەکەن، خسوسییەتی ئەخلاقمان، خسوسییەتی دیموکراسییەتمان، خسوسییەتی مێژوومان، خسوسییەتی سلێمانی، خسوسیەتی هەولێر، خسوسییەتی پارتی، خسوسییەتی گۆڕان، بەڵام پێیانوایە فاشیزمی خۆرهەڵاتی هەر دەبێت بێ هیچ خسوسییەتێک لە فاشیزمی خۆرئاوایی بچێت. ئەوە خالێکە دڵنیام لە کاتی قسەکردندا زۆر دێتەوە بەردەممان.

فاشیزم هات ... بابڕۆینەوە بۆ ماڵ و دانیشین ؟؟!!ا

هەڵەترین تەفسیرێک لە کۆی قسەکانی من سەبارەت بە فاشیزم کرا بێت، بەرخوردی هەندێک برای نوسەرە، کە بۆچوونی من  وا تەفسیردەکەن، گوایە تێزەکەی من بەمجۆرەیە «لە کوردستان فاشیزم باڵادەستە.. ئیتر هیچ ناکرێت، تەواو بابڕۆینەوە ماڵ و دانیشین و چاوەڕێبین، بزانین کەی کۆتایی دێت».

ئەم لێکدانەوە و دەرەنجامگیرییە لەوەوە نەهاتووە کە من لە هیچ جێگایەکدا شتێکی لەوجۆرەم گووتبێت، یان بۆچوونێک لە بۆچوونەکانم دەرەنجامگیری وای لێ بکرێت.  ئەم قسانە بە هەر بەهانەیەک و بۆ هەر مەبەستێک بن، بە هۆیەکی گونجاویان دەزانم، قسەیەکی زۆرتر لەسەر کێشەکە بکەم و ڕوونکردنەوەیەکی زیاتر بۆ ئەو برا ڕەخنەگرانە بنوسم، بەڵکو تێبینییەکانم مایەی لێک تێگەیشتنی زیاتر بن.

کاتێک قسە لە فاشیزم دەکەین، مانای دەسەڵاتی سیاسی و سیستم، بە شێوازە سادە و کۆن و دووبارەکان، قابیلی تێگەیشتن  و ڕووبەڕووبوونەوە نین. بەڵکو تەواو بە پێچەوانەوە، زۆرینەی کەرەستە و فۆرمە کۆنەکانی بەرەنگاری لەگەڵ دەسەڵاتدا، بوون بە بەشێک لە خودی سیستم و لەکارکەوتون. گووتار و دروشمە تەقلیدییەکان، ئێستا چەندە توڕە و ئاگراوی و ئینفیعالاتی دەربکەون و نمایش دەربهێنن و قسەبکەن، هێندەی تر بەرەو ئەم دونیا و واقعەمان دەگێڕنەوە کە ئێستا تێیدا دەژین. قسەکردن لەسەر فاشیزم هیچ کات بەو مانایە نییە ناوێکی خێرا و توند و توڕە لە سیستمی ئێستامان بنێین و بڕۆینەوە بۆ ماڵ، بەڵکو بە پێچەوانەوە هەوڵێکە بۆ دەستپێکردنەوە لە سەرەتاوە، بۆ خۆپاکردنەوە لە کۆمەڵێک تێزی ڕێگر کە ناهێڵن بە روونی پەیوەندی سیستم و دەسەڵات وەک خۆی ببینین، واتە ڕەخنەکردنی ئەو جیهانبینییەی کە شتەکانی لە قاڵبداوە و ڕوانینی ڕۆشنبیرانی ئێمەی لە بازنەی سیاسی تەسکدا بەستۆتەوە، بەجۆری لەو بازنەیەوە تەنیا ئەوە دێتەدەرێ کە پێشتر هەبووە. زاراوەکە جگە لەوەی زەمینەی مێژوویی و واقعی خۆی هەیە، لە رووی میتۆدییەوە بەجۆرێکە بکرێت دوور لە دانانی دوکانی سیاسی و حەماسەتسازی و خۆ بە شەمشون زانین، بیر لە دونیای خۆمان و گۆڕینی بکەینەوە. وشەی فاشیزم هیچ کات بۆئەوە نییە کە کار بۆ گۆڕینی دونیا نەکەین، بەڵکو شێوازی تێڕوانین و بیرکردنەوە و کارکردنی ئێستامان بگۆڕین. وشەکە هەوڵە بۆ گۆڕینی ئاڕاستەی ڕوانین و ئاسۆکانی بینینمان دەرهەق بەو جیهانەی تێیدا دەژین، بە نیازی تێگەیشتن لەو دەریایە لە خوێن کە زیاد لە سەدەیەکە خۆرهەڵات تێیدا نوقمە، هەوڵە بۆ بیرنەکردنی قوربانییەکانی رابوردوو و قوربانییەکانی داهاتووش، گرێدانەوەی بازنەکانی توندوتیژییە بەیەکەوە، جیانەکردنەوەیە لە نێوان قوربانییەکاندا بە هۆی نەتەوە و ڕەگەز و ئینتیماوە. لە ڕاستیدا هیچ کات ئەوە ناشارمەوە کە هەتا بەبێ زاراوەی فاشیزمیش، دوور لە هەر جەبر و ناچارییەک کە ئەم زاراوەیە دەیسەپێنێت، باوەڕم بەوەیە کە پێویستییەکی گەورەمان بە گۆڕینی پارادایم لە خوێندنەوەی سیستمی سیاسی لە کوردستان و خۆرهەڵاتدا هەیە.  بەبڕوای من زاراوەی فاشیزم زنجیرەیەک وەزیفەی گرنگمان بەسەردا دەسەپێنێت، کە جیاوازە لەو وەزیفەیەی ئینشانوسەکان و عاتیفە فرۆشەکان بازاڕیان بۆ گەرمکردوە، کە هەندێکیان بەمجۆرە کورت دەکەمەوە.

یەکەم/ باوەڕم وایە ڕەخنەی سیاسی لە کوردستان لە قەیرانێکی ڕاستەقینەدا دەژی، بووە بە ریتۆریکێکی سواو و زانراو و بێکەڵک، کە جگە لە ئینشانوسی سیاسی  هیچی تر بەرهەمناهێنێت. ئەم ڕەخنەیە جگە لەوەی هیچ شتێکی گرنگمان دەربارەی دونیای خۆمان پێ ناڵێت، بووە بە دامەزرێنەری کولتوورێکی سیاسی، گەرچی زۆر ئاگرین و شۆڕشاوی خۆی نیشاندەدات، بەڵام هەموو ئەو نمایشەی لە ڕاستیدا بۆ شاردنەوەی بەتاڵییەکی ناوەکی و هەژارییەکی قووڵە لە رادیکالیزمدا. ئەم رەخنەیە، سنوورەکانی کاری ڕەخنەگرانە، لە داوای ریفۆرمی سیاسی بچوکدا گەمارۆ دەدات، بۆ سنووردارکردنی وەزیفەی ڕەخنە لە دونیای ئێمەدا ئیشدەکات، جۆرە ڕیتۆریکێکی سیاسی و ئایدۆلۆژییە بۆ خۆدزینەوە لە بیرکردنەوەی زیاتر و دوورتر لە سیستم. بەو مانایەی کە ڕەخنە لە دەسەڵاتی «پارتی و یەکێتی» لە ڕەخنە لە تەواوی کایەی سیاسی جیادەکاتەوە، دەسەڵاتی کوردی وەک زادەی سیستمی سیاسی کوردی و کوڕی کولتوورێکی دێرینتر و قووڵتر تەماشاناکات و تەواو لە ڕەخنەگرتنی گشتی جیای کردۆتەوە، واتە تەنیا بەشێکی دونیای سیاسی ئێمە دەخاتە بەر سەرنجی خۆی و بەشەکانی تری دەنێتە لاوە. نەک هەر ئەوە بەڵکو سیستمی سیاسی کوردی لە سیستمی سیاسی خۆرهەڵاتی دادەبڕێت و وەک جەستەیەکی جیاواز و ناوازە و دابڕاو تەماشایدەکات، هەموو پردەکانی پەیوەندی و ئەڵقەکانی وابەستەگی لە نێوان سیستمی سیاسی ئێمە و سیستمی کەپیتالیستی دونیادا دەپسێنێت و لە بری ئەوەی ئەم پەیوەندییە وەک یەکێک لە کێشە هەرە جەوهەرییەکانی دونیای ئێمە ببینێت و دەسەڵاتی کوردی بە ئەڵقەیەکی تایبەتی  ناو سیستمێکی گلۆباڵ سەیربکات، وەک جیهانێکی سەربەخۆ تەماشایدەکات کە پەیوەندییەکی ئۆرگانی بە سیستمێکی یۆنفێرسالی لە خۆی گەورەترەوە نییە، لەوەش بگوزەرێت ڕیشەکانی خوێندنەوەی ئەم سیستمە هەم لە مێژووی کۆمەڵایەتی ئێمە و هەم لە مێژووی مۆدێرنە دادەبڕێت... بە کورتی «ڕەخنەی سیاسی» لە کوردستان لە دۆخی قەیراندایە، تێپەڕاندنی ئەو قەیرانە تەنیا بە بەهێزکردنی ئاسۆکانی ئەم ڕەخنەیە و دەرچوون لە جوغزە تەسکەکانی ئێستای دێتەدی.

دووەم/ قسەکردن لەسەر فاشیزم مانای ئەوە نییە هیچ نەکەین، بەڵکو بیرێکی نوێ لە پەیوەندی تیور و پراکسیس بکەینەوە. لە ڕاستیدا بە بڕوای من ئەوانەی گەڕاونەتەوە بۆ ماڵ و وازیان لە پرۆژەی گۆڕینی دونیای ئێمە هێناوە، ئەوانەن کە چەمکی گۆڕانیان لە فۆرمی «ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانی» دا تواندۆتەوە. چەمکی ئۆپۆزسیۆن لە کوردستان و لە خۆرهەڵاتدا بە گشتی لە هەموو ریشەیەکی تیوری پچڕاوە. بیرکردنەوەی سیاسی هاوچەرخ لە هەوڵی پراکسیسی نوێ پچڕاوە. گەرچی ڕۆشنبیرانی ئێمە تەواو لە «چالاکوانی ـ ئەکسیۆنیزم» دا نوقمبوون، بەڵام لەو بوارەشدا خەیاڵیان بەجۆرێک خنکاو و بێبەرهەمە، کە جگە لە ڕێکخستنی هەندێک پرۆتێستی نمایشی بێ کاریگەر و جگە لە دەرکەوتن لە هەندێک بەرنامەی تەلەفزیۆنیدا، شتێکی دیان نەجوڵاندوە. لەمڕوەوە باوەڕم وایە بەبێ گێڕانەوەی نرخ بۆ تیورە، ئەستەمە بتوانین بیر لە پراکسیسێکی سیاسی نوێ بکەینەوە. گێرانەوەی بایەخ بۆ تیورە بەشێکی گرنگی دروستبوونی پراکتیکی نوێیە. خۆدزینەوەی بەردەوام لە کاری تیوریزەکردنی سیستم خۆدزینەوەیەکی بەردەوامیشە لە پرۆسەی گۆڕینی راستەقینەی سیستم، ئۆپۆزسیۆنێکی بێ فیکر و بێ تیورە هەر دیوی ئەودیوی دەسەڵاتێکی بێ فیکر و بێ تیورەیە. قسەکردن لەسەر فاشیزم مانای ئەوە نییە بڕۆینەوە بۆ ماڵ، بەڵکو سەر لە نوێ تیوریزەبکەینەوە و پراکسیسی کاراتر تاقیبکەینەوە، یان هیچ نەبێت بیر لە پەیوەندی تیور و پراکسیس بخەینەوە ناو باس و بیکەینەوە بە بابەت، واڕەفتارنەکەین وەک ئەوەی ئەمجۆرە لە چالاکی سیاسی کە ئێستا هەیە، بەس بێت بۆ ئەم هەموو گەشبینییە درۆزنەی لە کۆمەڵگای ئێمەدا بڵاودەکرێتەوە.

سێهەم/ چەمکی فاشیزم، مانای ئەوەی جەنگ لەگەڵ سیستمدا لە یەک بەرە و یەک کایەدا نییە. ئەم چەمکە بانگەشەیە بۆ دۆزینەوەی ڕیشەکانی ستەم و توندوتیژیی لە ناو کۆی ئەو پرۆسە دەرونی و مێژووییەدا کە دوای هاتنی مۆدێرنە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەدا بۆ ناوچەکە دەست پێدەکات. ئەمە مانای جەنگ لەگەڵ سیستمدا بە جەنگی بچوک ناکرێت، بە چەکی سیاسی ڕووت ناکرێت، فاشیزم تەنیا ڕیشەی سیاسی نییە، تا تەنیا بەسیاسەت بڕوخێت. گۆڕان لە سنووری ئەو ئەگەر و ئەلتەرناتیڤانەدا نایەتەدی کە هەر خودی سیستم خۆی دەیانکێشێت، بەڵکو لەدەستبردن بۆ ئەو هەرێمانەدا دێتەدی کە وادەزانین مەحاڵ و ئەفسانە و یۆتۆپیان، هەر شتێک سیستم وەک مەحاڵ و دەرەبیر و ناماقوڵ و ترسناک سەیریبکات، دەبێت لای ئێمە وەک کەرەستەی شۆڕشگێڕانە سەیربکرێن. جیاوازی فیکری تازەگەریی رادیکال، لەگەڵ فیکری ڕیفۆرمیست و پۆزەتیڤیستدا لەوەدایە کە جورئەتی بیرکردنەوەی لە نامومکین هەیە، هێنانەدی مەحاڵ و خەون دەهێنێتەوە ناو چالاکی سیاسی. بەبڕوای من کەسانێک ئاڵای سپیان هەڵکردوە کە  وادەزانن گۆڕان بە دروستکردنی پارتێکی سیاسی دەست پێ دەکات و بەویش تەواو دەبێت. فاشیزم خۆی تۆڕێکی چنراوە و ڕیشەکانی لە ناو ئەو سیستمە سەمبولییەدا هەیە کە دونیای پێ دەخوێنینەوە و ژینگەی خۆمانی پێ تەفسیردەکەین، گرنگ بەرەنگاری تەواوی ئەو سیستمە دەلالی و زمانەوانی و ڕەمزییەیە کە سیستم لە نەست و هەست و ڕەفتار و دونیابینی ئێمەدا چاندوێتی. مەسەلەکە تەنیا گۆڕینی بیرکردنەوەمان نییە لە سیستمی حوکم، بەڵکو جورئەتی هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئەو هاوکێشانەن کە سنوری «ئەگەر» لە «نائەگەر» «مومکین» لە «نامومکین»، «ئاسایی» لە «نائاسایی» جیادەکەنەوە. سنورەکانی جەنگ لەگەڵ فاشییەتدا گەورەترە لەوەی بکرێت بە هەڵبژاردنی پەرلەمانی تەواوبێت، جەنگێکە لە دەرونی مرۆڤەکانەوە دەیگرێتەوە تا ناو زمان، ناو پەروەردە، ناو سیستمی عەقڵیمان. شەڕی فاشیزم، شەڕێکە هیچ کەس ناتوانێت لە بری هەمووان بیکات،هیچ کەس ناتوانێت لە بری تەواوی کۆمەڵگا ڕابەر و سەرکردە و کاریزمای ناو ئەم ململانێیە بێت، چونکە لە کۆمەڵگای ئێمەدا هەموو ئەو چەمکانە، بەشێکن لە فەرهەنگە فاشیستییەکەی کایەی سیاسی خۆی، جەنگێکە مرۆڤ بەرامبەر بەرپرسیارێتییە راستەقینەکانی دەرهەق بە ئازادی خۆی رادەگرێت. جەنگێک نییە ڕۆشنبیر لە جیاتی کۆمەڵگا و بۆئەوانی تر بەرپایبکات، بەڵکو وابەستەی توانای هەموو مرۆڤێک خۆیەتی لەسەر ئازادی، واتە لە قووڵاییدا لەسەر شکاندنی ترس لە ئازادی کاردەکات نەوەک تەنیا شکاندنی ترس لە دیکتاتۆرییەت. جەنگێکە کۆتایی بەو خورافەتە دەهێنێت کە سەرکەوتنی حیزبێک، رزگارکردنی بەرەیەک یان هێزێک یان گروپێک ئۆتۆماتیکی بە مانای رزگارکردنی تاکەکان و مرۆڤەکان بێت. کە دەڵێین فاشیزم لێرەیە، واتە بە هەموو مرۆڤێک بڵێین، لەم جەنگەدا هیچ کەس ناتوانێت نوێنەری کەسێکی تر بێت، چەمکی نوێنەرایەتیکردنی ڕۆسۆیی وەک چەمکێکی دەبەنگانە و سواو دەچێتە دواوە، بۆئەوەی بەر پرسیارێتی ئەخلاقیانەی مرۆڤ بەرامبەر ئازادی خۆی بێتە زمان. ئاگادارکردنەوە لە فاشیزم، هەر ئاگادارکردنەوە نییە بەتەنیا لە دیکتاتۆرییەت، بەڵکو هەوڵێکە تا نوێنەرە درۆزنەکانیش نەچنە جێگای ئیرادەی ئێمە.

تاوانی سیاسی‌و بکەرەکانی - به‌شی دووه‌م

 بکەری دەمامکدار

گەمەی دەرخستنی تاوان ‌وەک شتێکی نائاسایی‌و نەخۆش، ‌واتە به‌نامۆکردنی تاوان، دەرخستنی ‌وەک شتێکی سەیر، شۆکهێن‌و ڕیزپەر، ئەمە جەوهەری تەواوی ئەو پەرچەکردارانەیە کە سیستم دوای هەر تاوانێک کۆمەڵگای پێ فریودەدات. گەر دوو بکەرە ناڕاستەوخۆکە، هەموو ئەو جۆرە کەسانە بن کە به‌جۆرێک له‌جۆرەکان پاسیڤانە بەرخورد لەگەڵ ژینگەی خۆیان دەکەن، ئەوانە بن کە  ناتوانن تاوانەکان به‌سیستمەوە گرێبدەن، کەسانێک کە ئیشیان گۆڕینی تاوانەکەیە بۆ کەرنەڤاڵێکی عاتیفی‌و ئیحساساتی تا پێداویستی خۆیان بۆ رەمزەکانی شەهادەت تێربکەن، غەریزەی مەرگدۆستییان بخەنەوە سەر کار، شیوەنی ترادسیۆنیانەی خۆیان بکەنەوە به‌هەڵوێستی سیاسی، بەرهەمهێنانەوەیان بۆ ئەو جیهانە ئامادەیە بکەنەوە به‌پاڵەوانێتی، نوقمبوونیان له‌ناو هەموو ڕەگەزە تەقلیدییەکاندا بکەن به‌یاخیبوون.

لێرەدا تەواوی تێزەکە لەسەر ئەوە بەندە، کە لەوە تێبگەین، «قوربانی سیاسی» نیشانەیەکە بۆ دەرەوەی سیستم، ڕەمزی جەستەیەکە له‌ناو سیستمدا جێگای نەبۆتەوە، بەڵام بکەرەکانی تاوان، کۆی ئەوانەن کە دەیانەوێت قوربانی بکەنەوە به‌بەشێک له‌سیستم، نەوەک هەر به‌بەشێکی ئاسایی، بەڵکو بەشێکی ئۆرگانی، بەشێکی سەنتراڵ. هیچ سیستمێک بۆ ئەوە کارناکات کە جەلاد تاکە ڕەمز‌و نیشانەی بێت، بەڵکو دەبێت هەمیشە قوربانییەکی کوژراو یان دیلێکی ئەبەدی له‌ناوەڕاستی دیمەنەکەدا بێت «وەک بوونی جیفارا‌و ماندێلا له‌ناوەراستی سیستمی گلۆبالدا»، تا هەموومان لەدەوری کۆببینەوە. مەسیح سەرەتا بەشێکە له‌دەرەوەی سیستمی سەردەمی خۆی،  دواتر دەکرێتە سەنتراڵ‌و به‌پرۆسەیەکی «پیرۆزکردنی دەستەجەمعیدا» تێدەپەڕێت تا ئەوەی لەدەرەوەی سیستمە، دووبارە بهێنرێتە ناوەوە، حەسەن‌و حسێنی شیعەکان هەمان چیرۆک دووبارەدەکەنەوە، لێرەدا هەوڵی بکەرەکان بەوە دەپێورێت ئایا چەند دەیانەوێت قوربانی له‌تەنێکی نامۆوە کە هەمیشە ئاماژەیە بۆ دەرەوەی سیستم «واتە بۆ دەرەوەی سیستمی سەمبولی به‌گشتی، به‌مانا لاکانیەکەی، نەوەک بۆ دەرەوەی سیستمی سیاسی‌وەک هەندێک تەفسیری سادەبین‌و پۆپۆلیست‌و له‌سەتحدا خنکاو دەیبینن»، بکەن به‌تەنێک کە بەشێکە له‌ئێمە، له‌بەهاکانمان،‌واتە بیکەن به‌بەشێک له‌خودی سیستم‌و پرۆسەی خۆبەرهەمهێنانەوەی. بۆ نمونە هەموو ئەوانەی لەم ساڵانەی دواییدا قوربانی کوشتن‌و گرتن بوون له‌کوردستان، جەستەگەلێکن کە ئاماژەن بۆ دەرەوەی سیستم، بۆ نیوەیەک کە جێگای نابێتەوە، بۆ درزێک کە به‌سیستم پڕناکرێتەوە، بەڵام تەواوی ئەو نمایش‌و ته‌قس‌و شیوەنە دینی‌و پەشیمانییە دەستەجەمعییەی دواتر له‌دەوری کوژراوەکان‌و گیراوەکان‌و لێدراوەکان دروست دەبێت، هێندەی دەبێتە ڕیتوالێکی دینی کە سەرلەنوێ قوربانی دەهێنێتەوە ناو سیستم‌و سیفەتی نامۆیی لێ دەستێنێتەوە، کارێکی به‌ئەکتی توڕەیی‌و یاخیبوونەوە نییە. کاتێک کاری کوشتنی قوربانییەکان‌و ئازاردانیان‌وەک کارێکی نامۆ‌و شۆکهێن سەیردەکەین، ئەوە له‌پێناوی «خودی قوربانی»‌و ئاشتکردنەوەیدایە لەگەڵ سیستمدا، ئیشی زۆرینەی بکەرەکان ئەوەیە کە  باوەش بەقوربانیدا بکەن‌و به‌مردوویی بیهێننەوە بۆ باوەشی کۆمەڵگا‌و ژینگە ڕەمزییەکەی، ئەمە له‌کاتێکدا قوربانی به‌زیندوویی بەردەوام بوونێکی نامۆ‌و دەرکراو بووە. لێرەدا دەبێت بڵێم کە خودی بکەرە ڕاستەوخۆکانیش زۆر لەم نیازە دوورنین. بکەرە ڕاستەوخۆکان ئەوانەن کە بەجۆرێکی ڕاستەوخۆ له‌فەزای کوشتنەکەدان، بەشێکی کاریگەر‌و چالاکی ئامێری حوکمن، له‌دەسەڵاتدان‌و فەرمانڕەوایی دەکەن، مەرج نییە خۆیان ڕاستەوخۆ ئاگایان  له‌تاوانەکە بێت، بەڵام ئەندازیاری ئەو کایە‌و جیهانەن کە تاوانەکانی تێدا روودەدات، پێشوەخت دەزانن کە له‌جێگایەک‌و له‌فەزایەکدان کە بێ کوشتن‌و هەڕەشە‌و توندوتیژیی، دەسەڵات تێیدا ڕێ ناکات. گەر بکەرە پاسیڤەکان تەنیا بەشێک بن له‌دیمەنەکە، پێکهێنێکی جیهانی تاوانەکە بن کە نمایشی دەقێکی پێشوەخت نوسراو‌و ئامادەدەکەن، ئەو ڕۆڵە نمایشدەکەن کە پاکژی جەستەی سیاسی‌و کۆمەڵایەتی زامندەکات. ئەوا بەرامبەر بەو جۆرە له‌بکەر، بکەرە ڕاستەوخۆکان، کارمەندانی دەزگا گەورە‌و گرنگەکانی دەسەڵاتن، ئەو ماشێنانەن حوکمڕانی دەپارێزێن‌و زوو زوو دەیگۆڕن بۆ دەزگای  سەربازیی‌و میلیتاری. دەسەڵات چەند دڕندە بێت، ناتوانێت بێ دەمامک بژی، مانای دەسەڵات لەوەدایە کە‌وەها‌وێنەیەک لەسەر خۆی بڵاوبکاتەوە کە تەنیا له‌ژێر فشار‌و مەترسی گەورەدا پەنا بۆ توندوتیژی شەرعی دەبات، تێزەیەک کە هەموو دەزانین  بەتوندی لای زۆربەی بیریارانی سیاسی هاوچەرخ رەتکراوەتەوە «بەتایبەت ئارێنت‌و فۆکۆ‌و ئاگامبن» . بەشی هەرە زۆری مێژووی دەسەڵات، مێژووی نمایش‌و دەمامکە. دەسەڵات، جیا له‌سیستم پاسەوانی خۆی هەیە، دەسەڵات دیوە گۆڕاوەکەی سیستمە، بەشە ناجێگرەکەیەتی... دەموچاوەکانی دەسەڵات هەمیشە له‌خودی سیستم مەترسی زیاتریان لەسەرە، بەشی زۆری گۆڕانکارییەکانی دونیا لەو دوو سەد ساڵەی ڕابوردوودا به‌پلەی یەکەم له‌سنووری گۆڕانی دەسەڵاتدا ماوەتەوە‌و کەمتر دەستکاریکردنی سیستەم بووە، هەتا شۆڕشە گەورەکانی دونیا به‌دەگمەن بەرەو دەستکاری سیستم پەڕیونەتەوە، لێرەوە مەترسی گۆڕانکاری هەمیشە ئاڕاستەی دەسەڵاتەکانە نەوەک سیستم، حوکمڕانەکان دەگۆڕێن، بەڵام سیستمی کەپیتالیستی «به‌فۆرمە جیاوازییەکانییەوە»، سیستمی پەتریارکی «به‌هەموو فۆرمە جیاوزەکانییەوە»، سیستمی چاوەدێری‌و کۆنترۆڵکردن‌و دیسپلین‌و ئاڕاستەکردن، له‌جێگای خۆیانن‌و تەنیا له‌سنووری کەم‌وڕوکەشدا گۆڕانکاریان بەسەردا دێت . دەسەڵات دیوە گۆڕاو‌و ناجێگیرەکەی سیستمە،‌واتە ئەو بەشەیەتی کە هەمیشە دەترسێت‌و `له‌پێشدەم هەڕەشەدایە، لێرەوە بەردەوام ناچارە به‌دەمامکەوە دەربکەوێت، یان له‌هەوڵی دەرخستنی ڕوویەکی پاکدا بێت بۆ خۆی. فاشیستیترین جۆری دەسەڵاتیش پێویستی به‌دەمامکی ئەستوور هەیە، ناتوانێت خۆی‌وەک هەڵگری بەها‌و مۆراڵی جوان‌و بەرز نیشان نەدات. له‌خۆرهەڵاتدا زۆربەی شێوەکانی حوکمرانی دەمامک بوون بۆ جەوهەرێکی فاشیستی. بکەری دەمامکدار ئەو دیوەی دەسەڵاتە کە هەوڵدەدات‌وەک پارێزەری یاسا‌و عەدالەت‌و شەرعییەت دەربکەوێت، له‌ئێراندا گەمەی دەمامک‌و ڕوخسار له‌هەر جێگایەکی تر ڕۆشنتر دەردەکەوێت، سیستم به‌نۆبەت دەمامکەکان دەگۆڕێت،‌وەک له‌سێ کوچکەی خاتەمی ـ نەژاد ـ ڕۆحانیدا دەبینین، خاتەمی‌و ڕۆحانی هیچ نین جگە له‌دەمامکێک بۆ کاراکتەرێکی بنەڕەتی فاشیستی کە نەژادە، لێرەدا  ئۆپۆزسیۆنی ڕیفۆرمخواز هیچ نییە جگە له‌دەمامکی سیستەم، ئۆپۆزسیۆنی ڕیفۆرمیستی نوێنەری یاخیبوون نییە،  بەڵکو دەموچاوە دەمامکدارەکەی دەسەڵاتە کە هەندێجار له‌دەرەوەی حوکمەوە درێژە به‌سیستم دەدات. ڕیفۆرم له‌جیهانێکی‌وەک جیهانی‌وەک ئێمەدا تەنیا قسەکەی ئەدۆرنۆی بەسەردا دەسەپێت «هیچ ژیانێکی ڕاست له‌ناو هەڵەدا نییە»، ڕیفۆرمیستەکان کێشەیان لەگەڵ دەسەڵاتدا نییە، بەڵکو کێشەیان لەگەڵ دەموچاوی دەسەڵاتدا هەیە، لێرەوە گەورەترین گۆڕان له‌مێژوودا لای ئەوان ئەو کاتەیە نۆبەت بۆ حوکمڕانی دێتە سەر خۆیان. ئەوان قارەمانی ئەو دیمەنەن له‌شانۆگەرییەکە کە دەسەڵات تێیدا به‌دەمامکەوە نەوەک به‌ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆیەوە دێتە سەر شانۆ، هەر دەمێک دەسەڵات به‌دەمامکەوە یاخود به‌ڕوخساری ئۆپۆزسیۆنەوە هاتەوە سەر شانۆ، ئەوکات باشتر گەمەی ئەوە دەکات کە بەشێکە له‌خەڵک ، لێرەوە کۆی دەسەڵاتە فاشیست‌و شەڕانگیزەکان پێویستیان به‌قۆناغی دەمامکدار هەیە، ڕیفۆرمیست‌و ئۆپۆزسیۆنە پەرلەمانتارییەکانیش، ئەو بەشەن کە دەتوانن بۆ فاشیزم باشترین دەمامک بن. فاشیزمی خۆرهەڵاتی‌وەک فاشیزمی خۆرئاوایی نییە به‌یەک شەپۆل بێت، له‌ڕۆژێکی دیاریکراودا سەرهەڵبدات‌و له‌ڕۆژێکی دیاریکراوی تری مێژوودا تەواوبێت، هەموو توانا‌و شوناسی خۆی له‌یەک هێز‌و حیزبدا کۆبکاتەوە، فاشیزمی خۆرهەلاتی دیاردەیەکی پچڕ پچڕ‌و پڕ ناوبڕ‌و فرەهێز‌و تەمەن درێژە، کە له‌ناو یەک شوناسدا کۆنابێتەوە، لێرەوە بکەری  دەمامکدار یان ڕیفۆرمیست بەجۆرێک لەجۆرەکان، بێویست‌و ئاگای خۆی، ئەو بەشەی حوکمە کە له‌ناوبڕەکانی فاشیزمدا دێتە سەر شانۆ. ئەم بکەرە ڕاستەوخۆ له‌ناو دەسەڵاتەوە هەوڵدەدات تاوانەکە‌وەک تاوانێکی تایبەتی‌و یەک بارە‌و عەجایەب‌و نامەنتیقی نیشانبدرێت. لێرەوە دوای هەموو تاوانێک چۆن له‌ناو هەناوی کۆمەڵگادا، شیوەنێکی گەورە دەست پێدەکات، چۆن کۆمەڵگا کۆمەڵێک شانۆ‌و سەحنەی پرسە بۆ خۆپاکردنەوە دادەنێت، له‌ناو خودی دەسەڵاتیشدا، له‌ناو سەرانی حوکم‌و کەسایەتییە گەورەکاندا، لای دەموچاوە گرنگ‌و گەورەکان هەمان پرسە، هەمان دڵتەنگی‌و ئینکار‌و کاسارسایس دەکەوێتە کار. ئەوە تەنیا کۆمەڵگا نییە کە له‌ڕێگای بکەرە پاسیڤەکانەوە دەیەوێت خۆی پاکبکاتەوە، بەڵکو خودی دەسەڵاتیش دێتە ناو هەمان گەمەوە، له‌رێگای مەحکومکردن‌و شۆکبوون‌و ئینکارکردنەوە، دەیەوێت تاوانەکە‌وادەربکەوێت‌وەک ئەوەی بەشێک نەبێت له‌کاری هەمیشەیی‌و ڕۆژانەی سیستەم.‌وەک ئەوەی سەد ساڵ بێت خۆرهەڵات ڕۆژانە له‌ناو دەریای خوێندا نەبێت‌و هەر خوێنەش زادە‌و بەرهەم‌و درێژکراوەی ئەویدی نەبێت،‌وەک ئەوەی تاوانەکان هیچیان گرێدراوی یەک نەبن،‌وەک ئەوەی له‌خۆرهەڵاتی کوردستان دەگوزەرێت جیاوازبێت لەوەی له‌خۆرئاوای دەگوزەرێت‌و زادەی هەمان سیستم‌و کارکردی هەمان ئامێری فاشیستی نەبێت،‌وەک ئەوەی له‌باکور دەگوزەرێت جیاواز بێت لەوەی له‌باشور دەگوزەرێت، ئەوەی له‌بەغداد دەگوزەرێت جیاواز بێت لەوەی له‌حەلەب دەگوزەرێت ، ئەوەی ڕۆژنامەنوسێک دەکوژێت شوناسەکەی دوور‌و نامۆ بێت بەوەی کە له‌مزگەوتێکدا خۆی دەتەقێنێتەوە، ئەوەی له‌ئێران چالاکوانێک له‌سێدارەدەدات شوناسێکی زۆر جیای لەوە هەبێت کە له‌هەولێر هەمان چالاکوان دەگرێت یان دەکوژێت. بکەری دەمامکدار له‌هەموو دەسەڵاتێکدا کاری ئەوەیە نەهێڵێت حوکمڕانی خۆی به‌پارچە فاشیستییەکانی دیکەی ماشێنە فاشیستییە گەورە‌و سەرتاسەرییەکە بشوبهێنرێت، لێرەوە شۆکبوون، ڕیتۆریکی بێ گوناهی، شیوەنی بێگوناهی،‌وەک چۆن دەبێت به‌گەمەی کۆمەڵگا دەبێت به‌گەمەی دەسەڵاتیش. چۆن شۆکبوون دەبێت به‌فەلسەفە‌و نمایش‌و نمادی ئایدۆلۆژی ئۆپۆزسیۆنە ڕیفۆرمیست‌و سیستمگەرا‌و موحافەزەکارەکان، دەبێت به‌فەلسەفە‌و نمایشی خودی دەسەڵاتیش. لێرەدا دەسەڵات هەمان ئەو گەمەیە دەکاتەوە کە دەزانێت کۆمەڵگا دڵخۆشدەکات، له‌ڕێگای شۆکبوونەوە خۆی دەکاتەوە به‌بەشێک له‌خەڵک، له‌بێ تاوانی، له‌پاکی‌و مەعسومییەتی سیاسی. ئەم لاساییکردنەوەی دەسەڵات بۆ کۆمەڵگا، گەرچی لاساییەکی کۆمیدییە، بەڵام بەشدارە له‌بەگشتیکردنی ئەو حاڵەتەدا کە تێیدا تاوانی سیاسی به‌ڕوداوێکی ناوازە‌و ناسروشتی دەشوبهێنێت‌و له‌ئیقاعی ژیانی ڕۆژانە دووریدەخاتەوە. گرنگترین شت له‌تەواوی پرۆسەکەدا ئەوەیە کە هەمیشە ڕابچڵەکێین، بحەپەسێین،  تا‌وادەرنەکەوێت کە تاوان بووە به‌بەشێکی هەمیشەیی‌و میکانیزمێکی رۆژانەی مانەوە. دەمامکی ئەم بکەرە، لێرەدا دەمامکی خۆی نییە، بەڵکو دەمامکی دەسەڵاتە کە دەیەوێت‌وەک فاشیزم دەرنەکەوێت، کاتێک دەزانێت ناتوانێت هەمیشە به‌دەموچاوە راستەقینەکەی خۆیەوە حوکمبکات. دەسەڵات دەموچاوی ڕاستەقینەی خۆی‌وەک دەموچاوێکی هێزەکی «بالقوه‌» دەردەخات. هیچ کات له‌خۆرهەڵات «خوێنخۆری» ڕووی ڕەسمی دەسەڵاتەکان نەبووە، بەڵکو‌وەک «ئەگەری» ناوەکی،‌وەک ئامادەگییەکی نهێنی،‌وەک بوونێکی هێزەکی نیشاندراوە. له‌فاشیزمدا، ئەم ئامادەگییە، یان دەرکەوتنەوە‌و هاتنەدی ئەم ئەگەر ترسناک‌و تاریکانە، دەبێتە دیاردەیەکی ڕۆژانە، ماشێنی فاشیستیانە ئەو ئامێرانەن کە کاری هاتنەدی‌و گۆڕینی توندوتیژیی له‌بوونی «هێزەکی ـ بالقوه‌»وە‌وەردەگێڕن بۆ بوونی ڕاستەقینە،‌واتە ئیشیان گواستنەوەی فاشیزمە له‌ئەگەرەوە بۆ حەقیقەت. گەمەی راستی‌و دەمامک له‌فاشیزمدا، به‌پێچەوانەی دیموکراسییەتەوە کە دەسەڵات زۆر درەنگ درەنگ دەمامک لادەبات، گەمەیەکی خێرا‌و ڕۆژانەیە، دەسەڵات زۆر پێویستی بەوە دەبێت جەوهەرە شاردراوەکەی، ئەگەرە ناوەکییەکەی دەربخات. له‌فاشیزمدا «وەک دیموکراسییەت» دەمامک‌و ماسک دوو ڕەگەزی گرنگ‌و پێویستن، بەڵام دەمامک، دەمامکێکی بزۆکە کە ناتوانێت بەجۆرێکی بەردەوام لەسەری دەسەڵاتدا بێت، فاشیزم جۆرە سیستمێکە دەمامک تێیدا شلە، زوو زوو دەکەوێت، لەبەرئەوە هاوشانە به‌خوێن‌و گەندەڵی‌و فەزیحەی سیاسیش. فاشیزمی خۆرهەڵاتی له‌بەرئەوەی ڕیشەکانی قووڵ له‌کولتووری فیودالیزمی خۆرهەڵاتیدا ماوەتەوە، توانای لەسەر دەمامکداری لاوازترە، گەڕانەوەی ڕۆژانەی بۆ کوشتن‌و خوێن، هەر پەیوەندی بەوەوە نییە کە هەڵگری هەموو چەکە تازەکانی مۆدێرنەیە کە گەمەی ترساندن‌و تۆقاندنی بۆ ئاسان دەکەن، بەڵکو زۆر گرێدراوی ڕیشە فیوداڵیی‌و ئیسلامییەکەشێتی. بکەری دەمامکدار ئەو دیوەی دەسەڵاتە کە بۆ‌ونکردن‌و پاراستن‌و شاردنەوەی بکەرە فاشیستییەکەی دەسەڵات، پێچەوانەی شوناسە فاشیستییەکەی ئەو دەجوڵێتەوە، ئەو بەشەیەتی کە دەتوانێت ئەکتەربازی بکات‌و شانۆگەرییەکی تەریب به‌شانۆگەرییە بنەڕەتی‌وسەرەکییەکە نمایشبکات. له‌خۆرهەڵاتدا دەسەڵاتەکان هیچ کات به‌یەک دەق‌و یەک دیالۆگەوە نایەنە سەر شانۆ، هەموو دەسەڵاتێکی مەکرباز دوو دەق‌و دوو دەموچاوی هەیە. دوو زمانی لەجەوهەردا بەشێکە له‌مەکرە سەرەکییەکانی دەسەڵات، بەسە مرۆڤ سەیری «ماکبەس»‌و «ئۆتێلۆ» بکات تا ببینێت، له‌ناو تێکست‌و فێڵەکانی قودرەتدا، هەردەم دوو جۆر زمان هەن. بکەرانی دەمامکدار، ئەو کەسانەن له‌ناو دەسەڵاتەوە، له‌سەر کورسی حوکمڕانییەوە بێ گوناهی خۆیان ڕادەگەێنن، ئەوانە کەسانی بێخەتا نین کە ئاگاداری هیچ نین، ئەوانە ڕەنگە ڕاستەوخۆ ئاگایان له‌تاوانی سیستمەکە نەبێت، بەڵام ئاگایان لەوەیە کە لەدواجاردا سیستمەکە سیستمی تاوانە.

بکەری ڕاستەقینە

بکەری ڕاستەقینە ئەو کەسە نییە کە ڕاستەوخۆ‌و بەدەستی خۆی کرداری توندوتیژیی ئەنجامدەدات، بەڵکو نوێنەری هەموو ئامادەگییەکانی ناو سیستمە بۆ توندوتیژیی، ئەو بەشەیەتی کە ناتوانێت دەمامک بکاتە سەری. توندوتیژیی لەسەر گەمەی دەرکەوتن‌و خۆشاردنەوە کاردەکات. له‌قۆناغی دەرکەوتنیدا هەمیشە خۆی‌وەک ساتێکی تێپەڕ، ناچارییەک، کردارێکی خوێنین بەڵام پێویست کە زوو به‌زوو تەواو دەبێت، نیشاندەدات. گەر سیستمی کەپیتالیزم‌و ئایدۆلۆژیا لیبراڵەکەی لەسەر ئەو‌وەهمە کاربکەن کە هەمیشەیین، باشترین سیستمن کە مرۆڤایەتی پێی گەیشتووە‌و ئەبەدیین، ئەوا فاشیزمی خۆرهەڵاتی به‌پێچەوانەی لیبرالیزمی کەپیتالیستییەوە، لەسەر خۆشاردنەوە، کاتیبوون، زووگوزەریی دامەزراوە. هەمیشە ئەو بڕوایە دەخولقێنێت ئەوەی کە ڕوودەدات شتێکی کاتی‌و لۆکاڵ‌و تایبەتمەند‌و قۆناغینە، کە له‌ساتی داهاتوودا‌وندەبێت‌و تێدەپەڕێت‌و بەسەردەچێت. هونەری فاشیزمی خۆرهەڵاتی لەوەدایە کە هەمیشە ئەو‌وەهمە دروستدەکات کە تۆزێکی دی بەسەردەچێت، 

لێرەوە ئایدۆلۆژیای خۆشبینی‌و گەشبینی له‌خۆرهەڵات تەنیا ئایدۆلۆژیایەک نییە کە باوەڕی به‌گۆڕان‌و مرۆڤدۆستییە، خۆشبینی خۆرهەڵاتی تەواو گرێدراوی ئایدۆلۆژیای باوی سیستمە کە بەردەوام دەیەوێت ڕووە ناشیرینەکەی بەوە بشارێتەوە کە تێپەڕە، بەیانی ڕادەگوزەرێت‌و دەڕوات‌و ڕۆژێکی نوێ سەردەردەهێنێت. مژدەی ڕۆژێکی نوێ له‌جیهانی ئێمەدا بەشێکە لەوەی ژیژیک ناوی دەنێت «خەوببینە‌و بەردەوام خەوببینە». ئومێد بریتییە له‌درێژکردنەوەی کابوسی سیستمەکە، به‌هیوای کۆتاییەک کە هێشتا تیشک‌و تاوی دیار نییە. به‌کورتی‌وێناکردنی کارەساتەکان‌وەک کرداری تێپەڕ،‌وادەکات بکەری ڕاستەقینە، هەمیشە بکەرێکی شاردراوە بێت، بکەرێک بێت دەربکەوێت‌و‌ونببێت، بوونی لەسەر‌ونبوونی بەردەوام ڕاگیرابێت. بکەری ڕاستەقینە به‌گشتی تەعبیر له‌ئەگەرە ناوەکییەکەی سیستم دەکات، بەڵام بکەرێکە نابێت دەموچاوی راستەقینەشی دەربکەوێت، دەبێت کەمتازۆر نەفرەت لێکراو بێت، نادیار بمێنێتەوە، له‌تەمومژێکی راستەقینەدا بژی.بکەرەکانی تاوانی سیاسی هەمیشە‌وەک بکەرێکی‌ون دەمێننەوە، بکەرێک کە هیچ کات بەتەواویی شوناسیان دەرناکەوێت، هەتا کە تاوانبارەکانیش دەگیرێن، کە تەواو دان به‌تاوانەکەشدا دەنێن، هەموو دەزانین‌و دڵنیایین کە ئەوانە تاوانباری ڕاستەقینە نین، هەمیشە له‌پشت تاوانبارەوە تاوانبارێکی تر هەیە، به‌جۆرێک هیچ کات نازانین دواهەمین تاوانبار، بکەری ڕاستەقینە کە بزوێنی هەموو زنجیرەکەیە دەکەوێتە کوێوە، چونکە دوا بکەر، تەنیا ئەو  ڕاستییە کە له‌قووڵایی سیستمدا خەوتووە.

ونبوونی تاوانبار پۆڵی ئەوبەری خۆدەرخستن‌و لەخۆدانە دەستەجەمعییەکەیە، دەرنەکەوتنی بکەری ڕاستەقینە بۆ ئەوەیە بزانین کەسەروکارمان لەگەڵ هێزێکی نهێنی، بەهێز، بەزەبردایە کە مەترسییەکەی هەمیشە ئامادەیە‌و هەمیشە دەشێت بگەڕێتەوە، بکەرێک هەمیشە لەسەر سنوورەکانی دیار‌و نادیاردا دەوەستێت، فاشیزم ڕیشەی له‌ناو ئەو ترسە غەریزییەدایە له‌گەڕانەوەی هێزە تاریکەکانی ناخمان، فاشیزم  بەر لەوەی لەسەر فیکر یان ئایدیا ئیشبکات لەسەر نەستی دەستەجەمعیمان ئیشدەکات، لەسەر گەڕانەوەیەکی ڕۆژانە‌و بەردەوامی چەپێنراو، لەسەر دروستکردنی فۆبیای ئەخلاقی قووڵ، لەسەر ترساندنێکی دەرونی‌وەها کە ناچارمان بکات، بگەڕێینەوە بۆ هەموو شێوازە کۆنزەرڤاتیڤەکانی بەرگری،‌وەک شیوەنی دەستەجەمعی، مردووپەرستی، کولتووری شەهادەت، ئامادەگی بۆ خۆفیداکاری، ئەفسانەسازی . هەموو دەزانین ئەم بکەرە له‌هەناوی دەسەڵاتەوە دێت، بەڵام دەسەڵات نە دەتوانێت مالکییەتی تەواوی خۆی بۆ ئەو ئاشکرابکات‌و نە دەیەوێت حاشای تەواویشی لێ بکات، هەر مالکییەت یان حاشالێکردنێک، سیحری ئەم بکەرە دەکوژێت. بکەری ڕاستەقینەی تاوانی سیاسی، دەبێت ‌وەک بوونەوەرێکی ئازاد، بێ ئینتیما دەربکەوێت، نە لەبەرئەوەی کەس قەبووڵی نییە، بەڵکو ئەو ئازادبوونەی نیشانەی‌وابەستەبوونێتی به‌قووڵایی سیستمەوە،‌وابەستەبوونێک قووڵترە له‌هەر ئینتیمایەکی سیاسی یان کۆمەڵایەتی، بێ شوناسییەک کە بکەرە فاشیستییەکان پێویستیان پێیەتی تا دەربکەوێت، ئەو ترسەی دروستیدەکەن، ترسێک نییە له‌هێزێکی دیاریکراو کە له‌جێگایەکی دیاریکراوەوە دێت، 

بەڵکو ئاماژەیە بۆ مەیلی هەمیشەیی دونیای ئێمە بەلای توندوتیژییدا. خودی ئەم بکەرە به‌نیازی سەپاندن‌و چەسپاندنی ئەو‌وێنەیە کە دێت کە بکەری فاشیستی له‌یەک جێگاوە نایەت، ئەوەی حیزبەکان هەموو زۆر به‌توندی ڕەتیدەکەنەوە کە ئەوان خاوەنی بکوژەکان بن، هەتا هەندێجار کۆمەڵێک ئەندامی خۆیان دەکەنە قوربانی، یان کۆمەڵێک سیناریۆ دادەڕێژن کە تەواو بکەر لەوان دووربخاتەوە، نیشانەیە بۆ ئەوەی بکەری ڕاستەقینە ناتوانێت دەموچاوی هەبێت.

تاوانی سیاسی بەمجۆرەی ئێستا له‌کۆمەڵگای ئێمەدا سەریهەڵداوەتەوە، بەجۆرێک له‌جۆرەکان گێڕانەوە‌و زیندووکردنەوەی کولتووری دینی‌و شەهادەت‌و مەرگپەرستییە کە پێشتر لە‌وتارە تایبەتییەکانی‌وەک «کۆمەڵگای پرسە»‌و «شەهید» دا کارم لەسەر کردون. ئەمڕۆ مێژوو لەسەر ئیقاعی نیتشەوییانەی «گەڕانەوەی ئەبەدی»، دەچێتەوە بۆ سەرەتاکانی خۆی، بۆ پرۆسەی مامەڵەکردنی دینی لەگەڵ کوژراوەکاندا، بۆ کرداری گێڕنەوەی دەرکراوەکان بۆ ناو هەناوی سیستم، له‌ڕێگای باوەشکردن به‌قوربانیدا‌و گۆڕینی له‌نامۆیەکەوە بۆ پاڵەوانی هەمووان. بەبڕوای من مامەڵەی دروست لەگەڵ ئەم قوربانییانەدا، ئەوەیە کە لەو ڕۆڵە تەقلیدییەی قوربانی دەریانبهێنین،‌وەک نیشانە بۆ ئەو بەشە نامۆیە سەیریانبکەین کە ئاسان ناکرێنە سەمبولی سیاسی تەقلیدی‌و خوێنیان نابێت به‌کەرەستەی گەمەی سیاسی ناو سیستم، ئەم قوربانیانە تەنیا لەو کاتەدا دەتوانن بەهێزبن کە‌وەک نامۆیەکی هەمیشەیی بمێننەوە، کاتێک له‌ئێمەدا نەتوێنەوە، نەبنەوە به‌بەشێک له‌سیستمە ڕەمزییەکەی دونیای ئێمە، له‌ڕیتوریکی ڕۆژنامەوانی‌و بەلاغەتی شیوەنگێڕیی ئەم هۆز‌و قەبیله‌مۆدێرنانەدا‌ون نەکرێن،‌وەک ئەو بەشە لێیان بروانین کە ئاماژەگییەکی هەمیشەیین بۆ «سەمبۆلیزەنەکردن» «به‌مانا لاکانییەکەی»، بۆ کۆنترۆڵ نەکردن به‌مانا راستەقینەکەی، نەوەک به‌مانا سەتحییەکەی، کۆنترۆڵ نەکردنێک سنووری دەسەلاتی حوکمڕانانی ئێستا‌و ئەمڕۆ تێدەپەڕێنێت، بۆئەوەی بەرەو دەرەوەی تەواوی سیستمی سیاسی، به‌هەموو باڵ‌و شێوە‌و دەموچاو‌و ڕەهەندەکانییەوە ئاماژە بکات،‌ وەک قوربانییەک کە موڵکی هیچ هێزێکی سیاسی نین، موڵکی هیچ هێزێکی کۆمەڵایەتی نین، موڵکی ئەم گشتە نین کە ئێستا به‌شانی خۆیان سیستمیان ڕاگرتووە، بەڵکو موڵکی ئەو دیوەن له‌دونیا کە تەواو دەکەونە دەرەوەی سیستم، مەرگیان ئاماژە نییە بۆ ئەودیوی ژیان، بەڵکو ئاماژەیە بۆ ئەودیوی تەواوی ئەو فەزا‌و هێزانەی کە ئێمە له‌ناویاندا دەژین. بوون‌و مەرگی ئەم قوربانیانە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە زاراوەی «ئەودیو سیستم» یان «دەرەوەی سیستم» دوو زاراوەی میتافیزکی نین،‌وەک لێبرال‌و پۆزەتیڤیست‌و پراگماتیستە سیاسییەکان بانگەشەی بۆ دەکەن، خودی ئەو کوژران‌و ئازارکێشانە نیشانەیە کە دەرەوەی سیستم هەمیشە ئەو بەشە نەگیراو ‌و تاریکەی ناو سیستم خۆیەتی کە له‌بەردەمیدا زمانی سیستم له‌قسەکردن دەکەوێت‌و ڕێکخستنی سەمبولی له‌کار دەکەوێت.  ئەو بەشەن کە ژیژیک به‌جێگای «بەرکەوتنی سیستم لەگەڵ سنوورەکانی خۆیدا» ناوی دەنێت،‌واتە دوا سنوورەکانی سیستمی گووتارن «بەزاراوەی لاکلاو».

هەوڵی گەورە بۆ هێنانەوەی ئەم قوربانیانە‌و سەمبولیزەکردنیان له‌هوشیاری ئێمەدا، پابەندی ترسی ڕاستەقینەی سیستمە له‌مانای بوونی ئەمجۆرە قوربانیانە بۆ تەواوی ئەو دونیا داخراوەی ئەو دروستیکردوە.  هەڵبەت هێشتا زۆر تەوەر‌و پرسیار ماون کە لەم بارەیەوە قسەیان لێ بکرێت، بۆ نمونە پەیوەندی سروتە نوێکانی شیوەن بە‌وتاری مانەوەوە، یاخود سنوورەکانی تێکەڵبوون‌و جیابوونەوەی نێوان «سیستم»‌و «دەسەڵات» له‌تاوانی کوشتندا، کە هەمووی پرسیارگەلی زۆر تیوری‌و گرنگن‌و لێرەدا جێگایان نابێتەوە‌و له‌هەفتەکانی داهاتوودا به‌باسی سەربەخۆ دەربارەیان قسەدەکەم.

نوسەرکوژی

ئەم نوسینە نزیکی سێ سال لەمەوبەر نوسراوە، تەنیا بۆ یادهێنانەوە جارێکی تر لێرەدا بڵاویدەکەینەوە

نوسەرکوژی

کوشتنی نوسەران لەسەر تێکست ئەگەرچی لێرەو لەوێ لە مێژوودا دووبارەدەبێتەوە، بەڵام دەبێت  ڕاستگۆبین و بڵێین کە  ئەمە دیاردەیەکی باو و بەربڵاو نییە، بەڵکو لە ڕاستیدا زۆر دەگمەنە. واتە ژمارەی نوسەرانی ڕەخنەگر لە دونیادا سەدان و هەزاران جار لە ژمارەی ئەو نوسەرانە زۆرترن کە لە سەر تێکست دەکوژرێن یان دەگێرێن. لەم نوسینەمدا نامەوێت ئاوڕ لە کولتووری نوسەرکوشتن لە خۆرئاوادا بدەمەوە، چونکە بە دڵنیاییەوە ڕاستەوخۆ کەسانێک دەنگ بەرزدەکەنەوە و دەڵێن کە خۆرئاوا و خۆرهەڵات بەراورد ناکرێن و ئەمجۆرە بەراوردانە دروست نین و ڕاستی ناپێکن... بۆیە بە ناچاری دەگەڕێمەوە بۆ کولتووری ئەدەبی کۆن و لەسەر ڕوبەری هیجا و ڕوبەری کوشتن لە ڕۆشنبیری عەرەبی و ئیسلامیدا قسەدەکەم و کەمێک خۆمان بە خێڵە عەرەبییە بەدەوییەکانی هەزار ساڵ لەمەوبەر بەراور دەکەم بۆئەوەی ببینم ڕۆحی لێبوردن لای ئێمە یاخود لای ئەوان گەورەتربووە. هەڵبەت هەموو دەزانین کە هیجا یاخود «هەجو» بەشێکی گرنگی ئەدەبیاتی کۆنی خۆرهەڵاتە و هەندێ کاریگەری کەم و کاڵیشی پەڕیوەتەوە بۆ ناو ئەدەبی کوردی وەک لای شێخ ڕەزا دەیبینین. بەڵام هەتا لەسەردەمانێکدا کە دڕندەیی و هەمەجییەت باڵی بەسەر مێژووی خۆرهەڵات و عەرەبدا گرتووە زمانی هەجوکەران لە نەفرەتبارین بەردەوامبووە و نەوەستاوە، بەجۆرێک چاوخشاندنێکی خێرا بە مێژووی هەجودا پێماندەڵێت هەجوکردن بەشێکی هەموو قۆناغەکانی ئەدەبی عەرەبییە. لە سەردەمی جاهیلییەتدا حطیئة و الاعشی و حسان بن ثابت و نابغة الذبيانی و چەندانی تریش بەڕاست و چەپدا هەجویانکردوە، لە هەجوی خۆیانەوە بگرە تا دەگاتە هەجوی زۆر لە بنەماڵە وکەسایەتی و خێڵە عەرەبەکان، لەسەردەمی ئیسلامیشدا ئەم کولتوورە بەردەوام بووە. هەجوکردنی حطیئة بۆ ئەبوبەکری سدیق «ساتێک دەکرێتە خەلیفە» بەناوبانگە، لەویادا حطیئة دەڵێت:

فقوموا و لاتعطوا اللئام مقادة ـــ وقوموا و ان کان القیام علی الجمر

اطعنا رسول اللە اذ کان صادقا ـــ فیا عجبا ما بال دین ابی بکر

ایورثنا بکرا اذا مات بعدە ـــ فتلک و بیت اللە قاصمة الظهر

بەڵام حطیئة لەسەر ئەم هیجا توندە نەکوژرا.لەسەردەمی ئەمویدا، زۆربەی خەلیفەکان بەر هەجوی توند دەکەون، بەڵام کولتووری کوشتن لەسەر ڕەخنە و هەجوکردن دەگمەنە و نابینرێت. هەجوی عتبة الاسدي بۆ معاویة و تاوانبارکردنی بەفەساد و دزی و ماڵی خەڵک خواردن بە ناوبانگە، کە دەڵێت

معاوی اننا بشر فاسجج   ـــ فلسنا بالجبال و لا الحدید

اکلتم ارضنا و جذذتمونا ـــ فهل من قائم او من حصيد

بەڵام ڕەخنەگرتن تەنیا لە ئاستی خەلیفەکاندا نەوەستاوە، یەکێکی وەک ئەبوعەلای مەعەری هەجوی دیانەتەکان و پێغەمبەرانیشی کردوە. بە جۆرێک لە کولتووری بەدەوییە دێرینەکاندا هیچ شتێک نەبووە بەر هەجو نەکەوێت، بەڵام بە دەگمەن هیجا بۆتە هۆی کوشتن و مەگەر کەسی هەجوکراو زۆر دڵرەق و دڕندەبووبێت، وەک لە حاڵەتی کوشتنی موتەنەبیدا دەیبینین. موتەنەبی یەکێکە لەو شاعیرە گەورە و دەگمەنانەی مێژوو کە لەسەر هیجا دەکوژرێت، بەڵام هۆی کوشتنەکەی ناگەڕێتەوە بۆ هەجوی ئەمیر و پادشاكان، بەڵكو موتەنەبي بەدەستي كۆمەڵێک دز و چەتە و رێگر دەکوژرێت. ئەوەی کە ئیجماعێکی گەورەی لەسەرە ئەوەیە کە بکوژی موتەنەبی کەسێکە بە ناوی فاتک الاسدي، هۆکەشی شیعرێکی هیجایە کە موتەنەبی لە خوشکی فاتکدا کە بە دایکی ضبة ناسراوە گووتووێتی. سەرەتاکەی دەڵێت

ما انصف القوم ضبة  وأمه الطرطبة

وإنما قلتُ ما قلـ      تُ رحمةً لا محبهْ

قەسیدەکە درێژترە و سەرلەبەری جنێوی ناشیرینە، بەجۆرێک زۆر لە مێژوونوسانی ئەدەب نایخەنە کتێبەکانیانەوە بەڵام ئەوەی ئاشکرایە، ئەوەیە ئەم قەسیدەیە لە خراپترین و لاوازترین شیعرەکانی موتەنەبییە. هەندێک دەڵێن کە ناکرێت و ناشێت ئەمە تێکستی موتەنەبی بێت، بەڵکو ئەمە بە ناوی موتەنەبییەوە نوسراوە بۆئەوەی فاتک بکەنە دوژمنی، ئەوەی لە کۆی چیرۆکەکەشدا زۆر تراژیدییە ئەوەیە  شاعیرێکی وا گەورە لەسەر لاوازترین و کرچ و کاڵترین تێکستی بکوژرێت. دیارە هەندێکی دی دەڵێن کە ضبة پیاوێکی دز و قاسیق و دڕندەدەبێت کە حیساب بۆ ماڵ و ناموسی کەس ناکات و هەتا جارێک خۆی و چەتەکانی پەلاماری مەرقەدی ئیمام حوسەینیش دەدەن، هەرجارێکیش کە هەڵدێت خۆی لە جێگایەک دەشارێتەوە کە بە «حصن الإخیضر» بەناوبانگە و شوێنەکە ئێستاش ماوە. جارێک لەوجارانە موتەنەبی لەگەڵ ئەوانەدا دەبێت کەدەچن بۆ شەڕی «ضبة»، ئەویش کەدەزانی موتەنەبی لە ڕیزی شەڕکەراندایە لە سەر قەڵاکەوە دەکەوێتە جنێودان بە موتەنەبی و گاڵتەکردن بە خۆی و بەشیعری، هێرشبەران داوا لە موتەنەبی دەکەن وەڵامیبداتەوە، بەڵام موتەنەبی دەڵێت «ئەمە کێییە تا من بیخەمە شیعری خۆمەوە ... وەزیرێکی وەک مهلبی تامرد ئاواتی دەخواست من هەجویبکەم نەمکرد». بۆیە دەگووترێت موتەنەبی دواتر بەو قەسیدە کرچ و کاڵ و شاش و ناشیرینە هەجوی ضبةی کردوە تا شیعرەکە هەڵنەگیرێت و نەمێنێتەوە، چونکە دڵنیابووە هەجوی هەر کەس بکات دەچێتە مێژووەوە.

ئیدی موتەنەبی کە لە شیرازەوە بۆ کوفە دەگەڕێتەوە ، دەکەوێتە بۆسەی فاتکەوە و لەویادا دەکوژرێت. لەم نێوەدا دەبێت بڵێین کە أبي نصر الجبلي وای گێڕاوەتەوە کە فاتک لە کاتێکدا بەردەوام هەواڵ و دەنگوباسی موتەنەبی لەم و ئەو سۆراغکردوە، چۆتە لای ئەو و نیازی خۆی بۆئاشکراکردوە، ابي نصر پێیگووتووە کاری وامەکە، چونکە چ لە جاهلییەت و چ لە ئیسلامدا شاعیران هەجوی هەموو خەلیفە و ئەمیرێکیان کردوە و کەس نەیبیستووە تا ئێستا شاعیرێک لەسەر هەجو کوژرابێت. بۆیە زۆر لە باسکاران ڕایان وایە کە موتەنەبی بە ڕاستی لەسەر قەسیدەکە نەکوژراوە، بەڵکو لەسەر ئەو زێڕ و دیاری و خەڵاتانە کوژراوە کە بەردەوام لەگەڵ خۆیدا هەڵیگرتوون و چەتەیەکی وەک فاتک چاوی لەسەریان بووە. گەر ئەمە ڕاست بێت، ئەوا دەکرێت بڵێین موتەنەبیش ڕاستەوخۆ لەسەر هەجوەکەی نەکوژراوە.

زۆر بە کورتی گەر بەراوردی هیجای شاعیرانی کۆن و ئەم تێکستانە بکەین کە ئەمڕۆ نوسەرانی کوردی لەسەر دەکوژرێن، بۆمان دەردەکەوێت کە عەقڵییەتی نوسەرکوژەکانی ئێمە، لە خوار ... زۆر لە خوار عەقڵییەتی خێڵە بەدەوییەکانی هەزار ساڵ لەمەوبەری عێراق و دورگەی عەرەبەوەیە. هیچ تێکستێکی نوسەرانی ئێمە یەک لەسەر سەدی هیجای شاعیرێکی کۆنیان تێدا نییە کە لەناو ئەو هەموو شەڕە تیر و شەڕە شیرەدا گیانیان سەلامەت دەرکردوە. کە ئەمە بەراورد دەکەین بە دیاردەی نوسەرکوژیی لە کوردستانی ئازادا «کە دەیەوێت ئەزمونی خۆی بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست «تصدیر» بکات»، بۆمان دەردەکەوێت ئێمە لە ناو چ کۆمیدیا و چ زەمانێکی سوریالیدا دەژین... چەند لە دواوەین و لە چ  پێشکەوتنێکی وەهمیدا نوقمین.

تێبینی: زانیارییەکان لەسەر کوشتنی موتەنەبی لە کتێبی اغتیال المتنبي . فیصل الیاسري وە وەرگیراوە.